Artykuły naszych terapeutów

Grupowe formy pomocy psychologicznej dla ofiar przemocy

Nadzieja u alkoholików

Rodzina w świetle prawa

Instytucje i służby społeczne pomagające ofiarom przemocy w rodzinie


W 1998 roku wprowadzona została w Polsce procedura Niebieskiej Karty opracowana przez Państwową Agencją Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Komendę Główną Policji i Komendę Stołeczną Policji. Ideą przewodnią tej akcji jest powstrzymanie eskalacji przemocy w rodzinie poprzez skoordynowanie działań policji i służb społecznych (Sasal 1998). Policja ustawowo zobligowana jest do podejmowania interwencji w przypadku dokonywania aktów przemocy w rodzinie. Zarządzenie nr 21 Komendanta Głównego Policji z dnia 31 grudnia 2002 r. określa szczegółowo sposób podejmowania działań polegających na przeprowadzeniu interwencji domowej pod nazwą „Niebieskie Karty". Wspomniane zarządzenie zastępuje zarządzenie z dnia 1 grudnia 1998 roku. Zmianie uległa formalna część Niebieskiej Karty, obecnie są to tylko dwa formularze - karta A „Notatka urzędowa dotycząca przemocy w rodzinie karta B „Informacja dla ofiar przemocy w rodzinie", a nie jak wcześniej cztery. Ograniczenie ilości kart w założeniu nowego zarządzenia  ma za zadanie usprawnić pracę Policji i zmniejszyć ilość wypełnianej dokumentacji.     
Policja może być wezwana przez samą ofiarę jak i świadków przemocy np. sąsiadów, członków rodziny. Zgłoszenie takie może mieć charakter telefoniczny lub osobisty. Zadaniem policjanta przyjmującego zgłoszenie jest zebranie podstawowych danych, czyli: czasu i miejsca zdarzenia, rodzaju przemocy, czy podczas zdarzenia miało miejsce użycie niebezpiecznych przedmiotów, czy takie są w domu (np. broń palna), czy potrzebna jest pomoc lekarska, czy sprawca jest pod wpływem alkoholu lub innych substancji wpływających na zmianę stanu świadomości. Policjant ma obowiązek zarejestrować zgłoszenie, a następnie zlecić interwencję. Policjant może przeprowadzić interwencję z własnej inicjatywy (np. dzielnicowy) lub może mieć ona charakter zlecenia (podejmowana na polecenie przełożonego) (Sasal 1999).
Policja po przybyciu na miejsce zdarzenia i potwierdzeniu zasadności wezwania, z mocy ustawy ma do wykonania następujące czynności: ustalenie tożsamości uczestników zdarzenia, zdiagnozowanie sytuacji, sporządzenie wywiadu z osobą, która powiadomiła policję, przeprowadzenie rozmowy pouczającej ze sprawcą, powiadomienie ofiary o przysługujących jej prawach i możliwościach uzyskania pomocy prawnej, socjalnej i psychologicznej w pobliżu miejsca zamieszkania. Do tego celu służy „Niebieską Karta".
Po przeprowadzeniu interwencji policjant ma za zadanie przekazanie karty A notatki urzędowej dyżurnemu, który na jej podstawie dokonuje wpisu do „Książki wydarzeń" lub „Rejestru zgłoszonych i przeprowadzonych interwencji". Następnie dyżurny przekazuje Kartę A Kierownikowi jednostki organizacyjnej, a ten właściwemu dzielnicowemu. Dzielnicowy zakłada na podstawie Karty A teczkę zagadnieniową zatytułowaną „Przemoc domowa", w której gromadzone są wszelkie dokumenty dotyczące dalszych działań. Nie później niż w ciągu siedmiu dni dzielnicowy ma obowiązek odwiedzić rodzinę w celu dokonania bliższego rozeznania w sytuacji, a następnie raz w miesiącu, sprawdzając stan bezpieczeństwa rodziny (Zarządzenie Komendanta Głównego Policji dn. 31.12.2002 r).
Funkcjonariusz policji musi przestrzegać ściśle przepisów, ponieważ za niedopełnienie lub przekroczenie obowiązku może zostać ukarany pozbawieniem wolności (Ustawa o Policji art. 142 ust. 1).
Bywa, iż kobiety są zniechęcane do wszczynania sprawy, policjanci próbują wmówić poszkodowanej, że dowody są niewystarczające do skazania, zachęcając do „przemyślenia" raz jeszcze sprawy.
Ustawa o policji daje funkcjonariuszom prawo do zatrzymania sprawcy na 48 godzin, jeżeli uzna jego zachowanie za zagrażające życiu lub zdrowiu osób trzecich. Policja może także powiadomić prokuraturę, aby ta skierowała do sądu wniosek o areszt tymczasowy.

Prokuratura ma obowiązek wszczęcia dochodzenia przygotowawczego w celu sprawdzenia czy przestępstwo znęcania się nad rodziną faktycznie miało miejsce.  Dochodzenie ma na celu wyjaśnienie okoliczności czynu, zebranie dostatecznych dowodów, a w uzasadnionych przypadkach zastosowanie tymczasowego aresztowania sprawcy lub zastosowanie dozoru policyjnego. Sprawa karna jest zwolniona z opłat. Przy zakładaniu sprawy karnej brane pod uwagę są takie dowody jak:

• zaświadczenia lekarskie o stanie zdrowia,
• obdukcje,
• zeznania świadków (nie należy pytać o ich zgodę, wystarczy podać nazwiska),
• interwencje policji,
• nagrania magnetofonowe z zajść,
• zdjęcia.

Postępowanie przygotowawcze w zależności od oceny materiału dowodowego może zakończyć się umorzeniem sprawy, warunkowym umorzeniem bądź skierowaniem aktu oskarżenia do sądu.
Z raportu dyrektora Centrum Praw Kobiet, Nowakowskiej (2002) wynika, że przemoc wobec członków rodziny nie jest równo traktowana przez wymiar sprawiedliwości. Większość osób skazanych za czyny przeciw rodzinie to osoby z tzw. marginesu społecznego, ze środowisk patologicznych, nadużywających alkoholu. Wynika to ze stereotypów, przyjmowanych przez przedstawicieli wymiaru prawa jak również przeważającą większość społeczeństwa. Sprawcom funkcjonującym w ramach tzw. „normalnych domów" znacznie łatwiej uniknąć odpowiedzialności karnej, zwykle to ofiara musi udowodnić swoją wiarygodność. Nawet, jeżeli dochodzi do skazania, kary nie przekraczają jednego roku, bądź są orzekane w zawieszeniu. Efektem takiego stanu rzeczy jest nie zgłaszanie przestępstw tego typu, a tym samym nakręcanie spirali stosowania przemocy w rodzinie.

Obowiązek działania na rzecz ofiar przemocy w rodzinie spoczywa również, obok policji i prokuratury, na samorządach lokalnych. Do zadań własnych gminy, zgodnie z Ustawą o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (art. 4 ust. 1 pkt 2), należy min. udzielanie pomocy rodzinom, w których występuje problem alkoholizmu, a także pomocy psychologicznej i prawnej z naciskiem na ochronę przed przemocą. Na realizację zadań, umieszczanych w gminnym programie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, gmina przeznacza środki z opłat za zezwolenia na sprzedaż alkoholu. Gmina tworzy, prowadzi i wspiera: punkty konsultacyjno - informacyjne, telefony zaufania, grupy wsparcia dla ofiar przemocy, ośrodki interwencji kryzysowej, programy środowiskowe, schroniska dla ofiar przemocy. Z pomocy tej korzystać mogą również osoby, które doświadczają przemocy ze strony członka lub członków rodziny nienadużywających alkoholu. W przypadkach, gdy przemocy towarzyszy nadużywanie alkoholu punkty konsultacyjno - informacyjne mają obowiązek zawiadomić Gminną Komisję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, która zgodnie z prawem (art. 25 Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi) powinna: sporządzić wywiad środowiskowy, wezwać na rozmowę ostrzegawczą osobę nadużywającą alkoholu, w razie konieczności wnioskować do sądu o poddanie osoby obowiązkowi leczenia odwykowego, a w przypadku stwierdzenia popełnienia przestępstwa (z art. 207 k.k.) powiadomić organy ścigania. Komisja ma również za zadanie współpracę z innymi instytucjami i organizacjami działającymi na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie (Instytut Psychologii Zdrowia PTP, Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia", Warszawa 2003).
1 października 1998 roku „Niebieskie Karty" zostały wprowadzone do Ośrodków Pomocy Społecznej. Arkusz jest bardziej szczegółowy i stanowi załącznik do wywiadu środowiskowego, dodatkowo załączona jest informacja dla ofiar
o przysługujących im prawach. Pomoc Społeczna z racji specyfiki pracy posiada szczególne możliwości udzielenia pomocy i wsparcia. Łatwiej również może wychwycić przypadki rodzin dotkniętych przemocą. Pomoc Społeczna obok świadczeń socjalnych i pomocy rzeczowej ma również za zadanie wskazywać miejsca, w których ofiary przemocy mogą znaleźć schronienie, uzyskać pomoc prawną i psychologiczną.

mgr Edyta Dragun

Centrum Terapii i Profilaktyki Uzależnień
Wspólna Droga

Bibliografia:

1. Ustawa o Policji z dn. 06.04.1990 r. ze zm. (tekst jednolity DZ. U. 2002 r. Nr 7 poz. 58).
2. Ustawa o Pomocy Społecznej z dn. 12.03.2004 r. (DZ.U.04.06.593).
3. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu w trzeźwości z dn. 26.10.1982 r. (DZ.U. nr 35, poz. 230; ze zm.).
4. Sasal H. D. (1999). Niebieskie Karty. Warszawa: PARPA.
5. Nowakowska U. - CPK Stereotyp ponad prawem. www. niebieskalinia.pl